Uğur TUFAN Yatırım, Muhasebe ve Finansal Bilginin Güvenilir Kaynağı
119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabı nedir, hangi durumlarda kullanılır, menkul kıymet portföylerinde ortaya çıkan kalıcı değer kayıplarını nasıl izleriz ve muhasebe kaydı nasıl yapılır? Bu rehberde, Tek Düzen Hesap Planı çerçevesinde 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabının tanımını, işleyişini, hesap kodu yapısını ve günlük hayattan bir örnek olayla yevmiye kayıtlarını adım adım ele alıyoruz. Menkul kıymetlerle çalışan işletmeler için değer düşüklüğü karşılıklarının doğru kullanımı, hem vergi hem de finansal raporlama açısından kritik önem taşır.
Tanım
Menkul kıymetlerin borsa veya piyasa değerlerinde önemli ölçüde ya da sürekli olarak değer azalması olduğu tespit edildiğinde ortaya çıkacak zararların karşılanması amacı ile ayrılması gereken karşılıkların izlendiği hesaptır.
İşleyişi
Değer azalışları için azalışın tamamını karşılayacak olan tutar bu hesaba alacak “65. Diğer Faaliyetlerden Olağan Gider ve Zararlar” grubunda yer alan “654. Karşılık Giderleri” hesabına borç kaydedilir. Kendisine karşılık ayrılmış olan menkul kıymet elden çıkarıldığında veya değer düşüklüğünün gerçekleşmemesi halinde bu hesaba borç kaydedilerek, karşılık tutarı “644. Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabı”na aktarılarak kapatılır.
119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabı Nedir?
119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabı, işletmenin elinde bulunan menkul kıymetlerin (hisse senedi, tahvil, bono, yatırım fonu katılma belgesi vb.) borsa veya piyasa değerinin, defter değerinin belirgin şekilde altına düştüğü ve bu düşüşün geçici değil, önemli ya da sürekli nitelikte olduğu durumlarda devreye giren bir karşılık hesabıdır.
Bu hesap, menkul kıymetlerin brüt maliyetini taşıyan 11 Menkul Kıymetler grubu hesaplarını (110, 111, 112, 118 vb.) doğrudan azaltmak yerine, bu tutarları “düzenleyici hesap” mantığıyla netleştirir. Böylece, bilançoda hem menkul kıymetlerin edinme maliyeti hem de bu kıymetlere ilişkin ayrılan değer düşüklüğü karşılığı ayrı ayrı görülebilir.
Dönem sonunda yapılan değerleme sonucunda menkul kıymetlerde kalıcı nitelikte bir değer kaybı tespit edilirse, 654 Karşılık Giderleri hesabı borçlandırılır, 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabı alacaklandırılır. Böylece hem dönem gideri oluşur hem de bilançoda menkul kıymetlerin net değeri düşürülmüş olur.
İlerleyen dönemlerde piyasa koşulları düzelir ve önceki dönemde ayrılan karşılığın tamamının veya bir kısmının artık gerekli olmadığı anlaşılırsa, bu kez 119 hesabı borçlandırılır, 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabı alacaklandırılarak karşılığın iptali yapılır. Bu iptal, işletmenin kârını artırıcı bir gelir unsuru olarak finansal tablolara yansır.
Hesap Kodu ve Hiyerarşik Yapı
• 1 Dönen Varlıklar: Bir yıl içinde paraya çevrilmesi, tahsil edilmesi veya kullanılması beklenen varlıkları kapsar. İşletmenin likiditesini ve kısa vadeli finansal gücünü gösteren ana sınıftır.
Temel varlık-kaynak sınıfları şunlardır:
1 Dönen Varlıklar
2 Duran Varlıklar
3 Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar
4 Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar
5 Özkaynaklar
Bu beş ana sınıf, Tek Düzen Hesap Planının omurgasını oluşturur ve 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabı da 1 numaralı Dönen Varlıklar sınıfının içinde yer alır.
• 11 Menkul Kıymetler: Faiz geliri, kâr payı veya fiyat farkı kârı elde etmek amacıyla, genellikle kısa vadeli yatırım niyetiyle elde tutulan menkul kıymetlerin izlendiği gruptur. Hisse senetleri, kamu ve özel sektör tahvilleri, bonolar, yatırım fonu katılma belgeleri ve benzeri sermaye piyasası araçları bu grupta takip edilir. Menkul kıymetlerin edinilmesi, elde tutulması ve elden çıkarılması sırasında oluşan hareketler, 11 grubu içindeki hesaplarda kayda alınır.
• 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-): Menkul kıymetlerin borsa veya piyasa değerlerinde, önemli ölçüde veya sürekli nitelikte bir azalma tespit edildiğinde, bu azalışı karşılamak üzere ayrılan karşılıkların izlendiği hesaptır. 110 Hisse Senetleri, 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları, 112 Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları, 118 Diğer Menkul Kıymetler gibi hesaplarda taşınan menkul kıymetler için ayrılan değer düşüklüğü karşılıkları topluca 119 hesabında tutulur.
Sonuç olarak 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabı;
– Dönen Varlıklar sınıfında,
– Menkul Kıymetler grubunun altında,
– Menkul kıymetlerin defter değerini azaltan düzenleyici bir hesap olarak konumlanır.
Örnek Olay ve Yevmiye Kayıtları
Durum:
Bir işletme, borsada işlem gören hisse senetlerine yatırım yapmıştır. 01.10.2025 tarihinde 110 Hisse Senetleri Hesabında maliyet bedeli 200.000 TL olan bir menkul kıymet portföyü bulunmaktadır.
31.12.2025 tarihinde yapılan yıl sonu değerlemesinde:
– Aynı portföyün borsa değeri 170.000 TL’ye düşmüştür.
– Değer düşüşünün geçici olmadığı, önemli ve kalıcı nitelikte olduğu tespit edilmiştir.
– İşletme, 30.000 TL tutarında menkul kıymet değer düşüklüğü karşılığı ayırmaya karar vermiştir.
Ertesi dönem sonunda, 31.12.2026 tarihinde aynı portföyün borsa değeri 190.000 TL’ye yükselmiş; önceki dönemde ayrılan 30.000 TL karşılığın artık 10.000 TL’lik kısmının gereksiz olduğu değerlendirilmiştir (yani net defter değeri 180.000 TL’ye yükseltilecektir). Bu durumda 10.000 TL’lik karşılık iptal edilir.
| Dönem Sonunda Menkul Kıymetler İçin Değer Düşüklüğü Kaydı | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 654 Karşılık Giderleri | 30.000 | |
| 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) | 30.000 |
Bu kayıt ile:
– Gelir tablosunda 30.000 TL tutarında bir karşılık gideri oluşur.
– Bilançoda 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabında 30.000 TL alacak bakiyesi yer alır ve 11 Menkul Kıymetler grubundaki brüt tutar, netleştirilerek daha gerçekçi bir değere indirilmiş olur.
110 Hisse Senetleri Hesabının borç bakiyesi 200.000 TL, 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabının alacak bakiyesi 30.000 TL olduğunda; menkul kıymetlerin bilançoda net değeri 170.000 TL olarak görünür.
| Ertesi Dönemde Değer Düşüklüğünün Kısmen Ortadan Kalkması | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) | 10.000 | |
| 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar | 10.000 |
Bu ikinci kayıt ile:
– 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabındaki alacak bakiyesi 30.000 TL’den 20.000 TL’ye iner.
– 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabı üzerinden 10.000 TL tutarında gelir kaydı yapılır.
– Böylece menkul kıymetlerin net defter değeri 180.000 TL’ye yükselmiş olur (200.000 TL brüt maliyet – 20.000 TL kalan karşılık).
Bu örnek olayda 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabının hem ilk değer düşüklüğü tespit edildiğinde nasıl çalıştığı hem de koşullar düzelince karşılığın nasıl ters çevrildiği, Tek Düzen Hesap Planına uygun yevmiye kayıtları ile gösterilmiştir.
Sonuç Olarak
119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabı, menkul kıymet portföylerinin finansal tablolarda gerçeğe daha yakın bir değerle gösterilmesini sağlayan düzenleyici bir hesaptır. Menkul kıymetlerin borsa veya piyasa değerleri kalıcı biçimde düştüğünde, 654 Karşılık Giderleri hesabı ile birlikte çalışarak gerekli karşılığın ayrılmasını ve bu düşüşün dönem gideri olarak yansıtılmasını sağlar. Koşullar düzeldiğinde ise 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabı üzerinden karşılığın iptaliyle gelir etkisi yaratır.
Doğru kullanıldığında 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabı, menkul kıymetlerin netleştirilmiş, ihtiyatlı ve ihtiyaca uygun şekilde raporlanmasına katkı sunar; işletmenin hem risk yönetimi hem de finansal şeffaflığı açısından önemli bir araç olarak öne çıkar.
